Фото: Википедия
«Алатау» дәстүрлі өнер театры – ұлттық дәстүр мен руханияттың алтын қазынасы. Биыл театр өзінің 10 жылдық мерейтойын атап өтуге дайындалып отыр. Осы он жыл ішінде сахнаға жанын арнаған, шығармашылық еңбегімен ұжымның дамуына үлес қосқан талантты мамандар – театрдың өмірлік тірегі, ұлттық өнердің тірі бейнесі болып саналады.
Бұл мақалада біз театрда 10 жылға жуық еңбек етіп, әр рөлінде, әр қойылымында шынайы шығармашылық қуатын көрсеткен дарынды тұлғалардың – сахнаға адалдығы мен өнерге деген сүйіспеншілігі арқылы ұлттық мәдениетіміздің биігіне көтерілген жандардың өмірі мен жетістіктерін баяндаймыз. Олар – театрдың жүрегі, халық рухының сахналық көрінісі.
Сахнаға сіңген ғұмыр
Адам баласының ғұмыры – бір қарағанда қысқа, ал мазмұнына үңілсең, тұтас бір дәуірдің шежіресіндей терең. Өнер иесінің өмірі тіптен бөлек: ол өз ғұмырын ғана емес, өзгенің тағдырын да арқалап өтеді. Осындай өнер жолын серік еткен жандардың бірі – Арипов Даулет Бейсебаевич.
Арипов Даулет Бейсебаевич 1981 жылы қараша айының 16-сы күні Түркістан облысы, Жетісай қаласында дүниеге келген. Тумысынан қазақы болмысты бойына сіңіріп өскен ол, жастайынан өнерге жақын болды. 1998 жылы Жетісай қаласына қарасты Байқоныс ауылындағы М.О.Әуезов атындағы орта мектепті тәмамдап, өмірдің жаңа белесіне қадам басты. Білім мен өнерді қатар ұштастыруды мақсат еткен жас талапкер 2001–2005 жылдар аралығында Алматы қаласындағы Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік өнер академиясында білім алып, актерлық өнердің қыр-сырын меңгерді. Ұстаздары Жанат Хаджиев пен Айдос Бектеміровтің тәлім-тәрбиесі оның шығармашылық жолының берік іргетасына айналды. Нәтижесінде «Актерлік өнер» мамандығын игеріп, «Музыкалық театр актері» біліктілігін алып шықты.
Өнер жолы оңай емес. Ол – табандылық пен төзімділікті талап ететін тағдыр. Даулет Бейсебаевич еңбек жолын 2005–2007 жылдары Жетісай қаласындағы Қ.Жандарбеков атындағы «Жетісай» драма театрында бастап, сахнамен алғашқы сырласуын осы ортада өткерді. Бұл кезең – оның актерлік болмысының қалыптасу шағы еді.
2007–2015 жылдар аралығында Алматы қаласындағы «Ақсарай» мюзикл театрында қызмет етіп, шығармашылық тұрғыда толыса түсті. Бұл жылдары ол «Қыз Жібек» мюзикліндегі Шеге, «Махаббат пен зұлымдықтағы» Гоф Маршл, «Муха-Цокотуха» қойылымындағы Комар сынды түрлі жанрдағы образдарды сомдап, сахналық шеберлігін шыңдады. Театр ұжымымен бірге Қазақстанның көптеген қалаларын, сондай-ақ Германия, Франция, Түркия, Грузия, Түрікменстан, Алжир секілді елдерді аралап, қазақ өнерін шетел сахналарында танытты. Сонымен қатар 2010–2011 жылдары «Сезам» театрында қызмет атқарып, балалар театры бағытында да тәжірибе жинақтады.
2015–2018 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде режиссер, оқытушы және концертмейстер ретінде еңбек етіп, жас ұрпаққа өнердің мәнін ұғындырды. Бұл кезеңде ол «Келіндер көтерілісі», «Қарашекпен», «Ех, қыздар...», «Бес саусақ» секілді қойылымдарды сахналап, режиссерлік қырын да танытты. Сонымен қатар 2009 жылдан бастап кино саласында да белсенді еңбек етіп, көптеген фильмдерде эпизодтық және екінші пландағы рөлдерді сомдап, көрерменге кеңінен танылды.
Осындай мол тәжірибе мен шыңдалған шеберліктің заңды жалғасы ретінде 2019 жылдан бастап Арипов Даулет Бейсебаевич «Алатау» дәстүрлі өнер театрының құрамында еңбек етіп келеді. Бұл театр – тек сахна емес, ұлттық өнердің мәйегін сақтаған рухани орда. Даулет Бейсебаевич осы ұжымда өзінің шығармашылық әлеуетін жаңа қырынан ашты.
Ол сомдаған Сүйінбай бейнесі – тек ақын тұлғасы емес, халық рухының көрінісі. Актер бұл рөлде сөздің салмағын, ойдың тереңдігін сезіндіре отырып, көрерменді ұлттық болмыстың қайнар көзіне жетелейді. Үсен бейнесінде ол қарапайым қазақ жастарының аңқылдаған мінезін, өмірге деген таза көзқарасын шынайы жеткізеді. Ал Алдар көсе рөлінде актердің шеберлігі ерекше қырынан ашылады: мұнда ол тапқырлық пен мысқылды, халықтық юморды табиғи үйлестіріп, сахнаны жандандырады.
«Абай–Тоғжан» қойылымындағы Сүйіндік образы арқылы ол сабыр мен парасаттың иесін көрсетсе, «Кез болған кер замандағы» Тұрмағанбет Ізтілеуов бейнесінде тарихи тұлғаның тағдырлы жолын, замана зары мен ел мұңын терең толғаныспен жеткізеді. Ал «Сұлтан Бейбарыс» спектакліндегі Мамлүк рөлінде батырлық пен ішкі қайсарлықты, ал «Айман–Шолпандағы» Шал образында өмірдің әзіл мен шындыққа толы қырларын шебер бейнелейді.
Актердің басты ерекшелігі – оның әр рөлге жанымен енуі. Ол образды сырттай ғана емес, іштей сезінеді, кейіпкер тағдырын өз жүрегінен өткізеді. Сондықтан да оның сахнадағы әр қимылы, әр сөзі – жасандылықтан ада, табиғилыққа жақын. Оның ойыны көрерменді сендіреді, толғандырады, кейде күлдіреді, кейде ойға батырады.
Актерлік өнер – тек мәтінді жаттап, сахнада орындау емес, ол – жанның ең нәзік қылын шерту. Осы тұрғыдан алғанда, Арипов Даулет Бейсебаевич – өз ісінің шебері, сахнаның шынайы қызметшісі. Оның өнері – дабырадан алыс, бірақ терең; сырт көзге қарапайым, бірақ мәні бай.
2023 жылы мәдениет саласының үздігі атануы – оның еңбегіне берілген әділ баға. Ал 2024 жылы режиссер көмекшісі қызметіне тағайындалуы – оның шығармашылық өсуінің заңды жалғасы.
«Алатау» дәстүрлі өнер театрының он жылдық мерейтойы – осындай өнер майталмандарының еңбегін айшықтайтын кезең. Театрдың алғашқы күнінен бастап оның дамуына үлес қосып келе жатқан жандардың қатарында Арипов Даулет Бейсебаевичтің орны айрықша.
Өнер – мәңгілік. Ал сол мәңгілікке қызмет еткен адамның есімі де, еңбегі де ел жадында сақталмақ.
Арманнан туған өнер
Адам баласының жүрегінде бір шырақ бар. Ол – арман. Сол шырақ сөнбесе, адам адаспайды; сол шырақ жанса, жол табылады. Өнер адамының ғұмыры – сол арманның жетегінде өткен тағдыр. «Алатау» дәстүрлі өнер театрының он жылдық мерейтойы қарсаңында осындай арманын ақиқатқа айналдырған жандардың бірі – Мухаметқалиева Марал Анарбекқызы.
Марал Анарбекқызы 1979 жылы 12 қазанда Алматы облысы, Сарқант ауданы Көкжиде ауылында дүниеге келген. Қазақы тәрбиені бойына сіңіріп өскен ол, жастайынан сөз өнеріне, сахна мәдениетіне ерекше ықылас танытты. 1994–1997 жылдары Алматы қаласындағы Ж. Елебеков атындағы эстрада-цирк колледжінде көркем сөз оқу шебері мамандығын меңгеріп, сахна тілінің нәзік иірімдерін игерді. Бұл – оның өнерге апарар алғашқы баспалдағы еді.
Білімін жетілдіру жолында ол тоқтаған жоқ. 2014 жылы Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында кино және телевизия саласы бойынша продюсер-режиссер мамандығын игеріп, шығармашылық көкжиегін кеңейтті. Сол жылы педагогика және психология бағытында магистрлік диссертация қорғап, өнер мен білімді қатар ұштастырған жан-жақты тұлға ретінде қалыптасты.
Еңбек жолын 1997 жылы «Қазақконцерт» концерттік бірлестігінде концерт жүргізуші, конферансье ретінде бастаған Марал Анарбекқызы сахна мәдениетінің қыр-сырын терең меңгеріп, көрерменмен тіл табысудың шеберіне айналды. Осы жылдар ішінде ол тек жүргізуші ғана емес, өнердің жанашыры, сахнаның шынайы қызметшісі ретінде танылды. Көптеген республикалық және халықаралық байқауларда топ жарып, 1999 жылы О. Бөкейхан атындағы көркем сөз оқу шеберлері байқауының, 2005 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты атанды.
Оның шығармашылығы поэзиямен де астасып жатыр. Мұқағали Мақатаевтың мерейтойларына арналған «Шын ғашықпын», «Бір күндік сәуле» атты поэтикалық-драмалық кештері – көрермен жүрегіне жеткен рухани дүниелер. Сонымен қатар, қазақ өнерінің алыптары – Роза Бағланова, Алтынбек Қоразбаев, Мақпал Жүнісова сынды тұлғалармен бір сахнада қатар еңбек етуі – оның өнердегі жолының салмақтылығын айқындайды.
Ал 2016 жылдан бастап Марал Анарбекқызы «Алатау» дәстүрлі өнер театрының құрамына қосылып, жаңа бір шығармашылық кезеңді бастады. Театр сахнасы оған тек жүргізуші емес, актриса ретінде де танылуға мүмкіндік берді. «Абай–Тоғжан» қойылымындағы Ділданың жеңгесі, «Ән Мұхиттағы» бәйбіше, «Қамауда қалған арман» қойылымындағы Жазира бейнелері арқылы ол сахнадағы табиғилығын, шынайы сезімін көрсете білді. Ал «Мұқағалимен сырласу» поэтикалық кешінің сценарийін құрастыруы – оның шығармашылық ізденісінің тағы бір қыры.
Марал Анарбекқызының өнер жолындағы ең бір сәулелі, жүрекке жылы тұстары – бала күнгі қиялы мен сол қиялдың шындыққа айналған сәттері. Бала көңілдің түбінде жатқан бір нәзік арман бар еді: сахнаға шығу, ел алдына сөз айту, өнердің ортасында жүру. Ол арман әуелде әлсіз шырақтай ғана көрінгенімен, уақыт өте келе жүрек түкпірінде маздаған алауға айналды.
Мектеп қабырғасында жүрген күндердің өзінде-ақ ол сахнаға ғашық еді. Теледидардан көрген әрбір жүргізушінің сөз саптауы, қимылы, дауыс ырғағы – бәрі де оның жан дүниесіне өшпестей із қалдырды. Ол жай ғана көрермен болып қалмай, көргенін көңіліне тоқып, айна алдында қайталап, өз болмысын өнерге бейімдей бастады. Бұл – ойын емес, бұл – жүрек қалауы еді.
Бір күні ауылға қазақтың бұлбұл үні, сахнаның саңлағы Роза Бағланова келді. Сол күн – кішкентай Маралдың жүрегінде мәңгіге сақталған ерекше сәт. Халықтың арасынан қысылып өтіп, алдыңғы қатарға жетіп, орын таппаған соң жерде отырып тамашалаған сол концерт – оның тағдырын үнсіз өзгерткен бір мезет еді. Ол сол сәтте әннің әуезін емес, өнердің биігін көрді; сөздің мағынасын емес, сахнаның қасиетін сезінді. Бала жүрек сол күні алғаш рет үлкен арманды арқалады: «Мен де осы сахнаның бір шетінде жүрсем екен...»
Уақыт өз арнасымен жылжыды. Бірақ сол бір бала арман көмескі тартпады, қайта күн өткен сайын айқындалып, биіктей берді. Арман жетеледі, үміт жетектеді. Ол Алматыға келді, білім алды, өнердің есігін қақты. Ең бастысы – өз жүрегіндегі дауысқа сенді. Көп ұзамай тағдырдың өзі оны бала күнгі таңданысқа толы сол сахна иесімен қайта табыстырды: Роза Бағланова еңбек еткен ортада қызмет атқарып, алғашқы гастрольдік сапарын сол кісімен бірге бастау бақыты бұйырды. Бұл – кездейсоқтық емес, бұл – үзілмеген үміттің, талмай ізденген еңбектің, шын сенімнің жемісі еді.
Театрға деген аңсар да осылай ақиқатқа айналды. Алғашқы кезде шығармашылық құрамның аздығы оны сан түрлі рөлге жетеледі. Бірде басты кейіпкер, бірде қосалқы бейне, енді бірде көпшілік сахнаның қатарында жүріп, ол сахнаның әр тынысын, әр қадамын жүрегімен сезінді. Уақыт өте театр кеңейді, жас таланттар келді, сахна толысты. Бірақ сол алғашқы ізденіс пен шынайы еңбек Маралдың орнын бекем етті – ол осы сахнаның төл перзентіне айналды.
Ерекше бір қыры – оның массовкаға деген ықыласы. Көпшілік елемейтін, бірақ сахнаның тынысын ашатын осы бір бөлікті ол ерекше сүйеді. Рөлі бола тұра, сахна сыртына жүгіріп барып, басқа кейіпке еніп, қайтадан көпшілік құрамында сахнаға шығуы – оның өнерге деген адалдығының айғағы. Ол үшін сахнаның үлкен-кішісі жоқ, әрбір сәт – өнер, әрбір қадам – тағылым. Өзі айтқандай, дәл осы көпшілік сахна оның ішкі талантын оятып, бойындағы актерлік қуатты жарыққа шығарған.
Бұл жол – тек арманның ғана емес, тынымсыз еңбектің жолы. Көңілде туған бір сәуле өздігінен жанып кетпейді, оны үрлеп, өшірмей, алауға айналдыру – адамның өз қолында. Марал Анарбекқызы сол сәулені өшірмеді, қайта жандырып, өмір жолының шамшырағына айналдырды.
«Алатау» дәстүрлі өнер театрының он жылдық мерейтойы – осындай тағдырлардың тоғысқан, армандардың ақиқатқа айналған тұсы. Бұл – сахнаға деген сүйіспеншіліктің, еңбекке деген адалдықтың жеңісі.
Ендеше, адам баласы арманнан қорықпауы керек. Себебі шын жүректен туған арман – уақыттың тезінен өтіп, тағдырдың төрінен орын алады. Арман – алдамайды, тек соған жетер жолда адал болуды талап етеді.
Ұлттық өнердің ұлағатты жолын жалғаған жыршы
Қазақтың кең сахарасында сан ғасырдан бері үзілмей жалғасып келе жатқан жыраулық, термешілік дәстүр – ұлт руханиятының алтын діңгегі. Осы қасиетті өнердің бүгінгі жалғастырушысы, дәстүрлі ән мен жырдың қадір-қасиетін терең түсініп, оны жаңа буынға жеткізіп жүрген өнер иелерінің бірі – Уатқан Шаттық Құмарұлы.
1994 жылдың 28 сәуірінде Қытай Халық Республикасының Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданына қарасты Санжы қаласында дүниеге келген Шаттықтың өнерге деген алғашқы қадамы ерте басталды. Балалық шағы туған өлкесінде басталып, 2004 жылы тарихи Отаны – Қазақстанға қоныс аударумен жалғасты. Алматы облысы, Ескелді ауданы, Абай ауылына орныққан отбасының үмітін арқалаған жас дарын ауыл мектебінде білім ала жүріп, өнерге деген ерекше қабілетін таныта бастайды.
2006 жылы Талдықорған қаласындағы дарынды балаларға арналған «Өнер мектебіне» қабылданып, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері Ерболат Шалдыбек Заманбекұлынан тәлім алады. Осы кезең Шаттықтың шығармашылық қалыптасуында маңызды белес болды. Республикалық байқауларда жүлделі орындарға ие болып, өнердегі алғашқы жетістіктерін көрсетті.
Өнер жолындағы білімін тереңдету мақсатында 2012 жылы Алматы қаласындағы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына оқуға түседі. Мұнда «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасында Жетісу ән мектебінің қыр-сырын меңгеріп, ҚР Мәдениет саласының үздігі Шолпан Даржановадан дәріс алады. Студенттік жылдары халықаралық және республикалық деңгейдегі байқауларда топ жарып, өз шеберлігін шыңдай түседі.
2016 жылдан бастап Шаттық Құмарұлы Алматы қаласындағы «Алатау дәстүрлі өнер» театрында қызмет атқарып келеді. Театр ашылған күннен бастап осы өнер ордасында еңбек етіп, сахна мәдениетін, орындаушылық шеберлігін, актерлік қырын қатар дамытты. Театрмен бірге өсіп, бірге шыңдалған өнер иесі бүгінде ұжымның белді мүшесіне айналды.
Ол тек әнші ғана емес, жыршы, термеші әрі актер ретінде де танылып келеді. Театр сахнасында қойылған түрлі музыкалық-танымдық, тарихи қойылымдарда әр алуан рөлдерді сомдап, көрермен ықыласына бөленді. «Жамбылдан – Аманат» концерт-спектаклінде ұлы жырау Жамбыл Жабаевтың жастық шағын бейнелеуі – оның актерлік қабілетінің жарқын дәлелі.
Шаттықтың өнер жолындағы жетістіктері де аз емес. Ол республикалық және халықаралық байқаулардың бірнеше дүркін лауреаты, Гран-при иегері. Әсіресе «Текті сөздің төресі – Терме» республикалық байқауындағы Бас жүлдесі мен «Шырқа даусым» дәстүрлі әншілер байқауындағы жеңісі – оның термешілік өнердегі биік деңгейін айқындайды.
Сонымен қатар, өнерпаз шетел сахналарында да қазақ өнерін насихаттап келеді. Германия, Түркия, Франция, Корея сынды елдерде өткен мәдени шараларға қатысып, ұлттық өнердің мәртебесін көтеруге өз үлесін қосуда.
Жыраулық пен термешілік – тек ән айту емес, ол – халықтың тарихын, тағдырын, философиясын жеткізетін рухани мектеп. Шаттық Құмарұлы осы мектептің заңды жалғастырушысы ретінде ұлттық өнердің қадірін терең түсініп, оны заманауи сахнамен ұштастырып келеді. Оның орындауындағы термелер мен жырлар тыңдаушыны ойландырып, ұлттық болмысқа қайта үңілуге жетелейді.
Бүгінде Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты атанған өнер иесі – тек өз жолын тапқан талант қана емес, қазақтың дәстүрлі өнерінің болашағына үлес қосып жүрген тұлға. Театр сахнасындағы еңбегі мен жыраулық өнердегі ізденісі – оның шығармашылық ғұмырының негізгі өзегі.
Ұлттық өнердің шамшырағын сөндірмей, оны жаңа белеске көтеру – осындай өнер иелерінің арқасында жүзеге асатыны сөзсіз.
_140_110.jpeg)
