Фото: Facebook/Rassul Rysmambetov
Қаржы сарапшысы Расул Рысмамбетов ArtFinanz Telegram арнасына жазған мақаласында ҚТЖ-ны IPO-ға шығару бастамасын қатаң сынға алады. Оның айтуынша, Air Astana-ның жария орналастыру тәжірибесі квазимемлекеттік компаниялар үшін елеулі сабақ болуы тиіс еді.
Мақаланың толық нұсқасы:
A-Astana төңірегіндегі жанжал аясында еліміздің ең үздік әуе тасымалдаушысының шынайы мәселесі – бәрібір асығыс жүргізілген IPO екені жөнінде жарияланымдар пайда болды. Бұл – тағы бір мемлекеттік тасымалдаушы «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ) үшін де жақсы белгі емес.
Air Astana қаржылық тұрғыдан жолаушыға тауық берілмеген сәтте емес, компания IPO-ға шыққан кезде қауіпті бола бастады.
AA акциялары орналастырылғаннан кейін бағалы қағаздардың едәуір бөлігін квазимемлекеттік инвесторлар, оның ішінде БЖЗҚ сатып алғаны белгілі болды. Яғни, егер бірдеңе дұрыс болмай қалса, шығынды акционерлер емес, болашақ зейнеткерлер өтейді. Бұл – пайданы жекешелендіріп, тәуекелді мемлекеттендіру туралы классикалық мысал.
Осы тәжірибенің аясында ҚТЖ-ның IPO-ға шығуы туралы идея қайтадан көтеріліп отыр. Осы тұста өте қарапайым, тіпті примитивті сұрақ туындайды: Air Astana-дан кейін қандай да бір қорытынды жасалды ма?
Меніңше, Air Astana оқиғасынан кейін тағы бір квазимемлекеттік компанияны IPO-ға шығару – батыл қадам. Мен QAMS – қазақстандық миноритарлық акционерлер қауымдастығының Air Astana жөніндегі пікірлерін оқыдым және көптеген тұжырымдарымен келісемін. Инвесторлардың сенімі шексіз емес. Оның үстіне, егер IPO Лондон қор биржасында өтсе, бұл тіпті экзотика болмақ, себебі біздің жүк айналымының едәуір бөлігі Ресей мен Қытайға тиесілі, сондай-ақ Иранмен «Солтүстік – Оңтүстік» бағыты бойынша келісім бар. Ресей санкцияда, Қытай жариялылықтан гөрі бақылауды қалайды. Иран туралы тіпті айтпай-ақ қояйын. Оның үстіне, біз Ауғанстанмен де экспорт және транзит бойынша ынтымақтасуымыз керек. Нәтижесінде LSE ҚТЖ мен оның клиенттеріне әділ баға береді, бірақ ол әділдік бір бағытта – төмен қарай болуы мүмкін деп алаңдаймын.
ҚТЖ-ның қазіргі қарыз жүктемесін ескерсек, инвесторлардың орнында мен өсімді емес, мәжбүрлі жаппай сатылымды күтер едім. Себебі нарық компанияның осал тұстарын сезеді.
Тағы бір маңызды жайт бар: мемлекеттік компанияларда IPO – тазартатын сиқырлы рәсім емес, жай ғана капитал тарту құралы екені ұмытылып кеткендей. Ол ҚТЖ-ға алда тұрған басқарушылық есептілікті жақсарту мен операциялық тиімділікті арттыруға бағытталған 3–5 жылдық жұмысты алмастыра алмайды. Жиналып қалған проблемаларды ақша құю арқылы шешу мүмкін емес. Әсіресе 2015 жылдан 2025 жылға дейін компанияның қарызы 3,9 трлн теңгеге дейін өсіп, ал 2025 жылғы пайдасы 300 млрд теңгеден сәл ғана асқанын ескерсек.
Қысқасы, не ҚТЖ алдымен қарыздарымен, келісімшарттарымен, операциялық тиімсіздігімен және бюрократиясымен айналысады, не осы мәселелердің барлығын биржаға шығарып, бағаның неге көңіл көншітпейтініне таң қалады. Сондықтан ҚТЖ-ның қазіргі IPO идеясы стратегиядан гөрі фетишке ұқсайды. Презентацияда әдемі естіледі, бірақ қаржылық арифметикаға төтеп бере алмайды. Тиімділігінің шегінде жұмыс істеп тұрған темір жолдың 2029 жылға дейін транзит көлемін 33–34 млн тоннадан 67 млн тоннаға, яғни екі есе арттыра алатынын түсіну қиын.
Транзиттің мұндай екі есе секірісі – бір ғана компанияға емес, нарықтағы көптеген ойыншыларға, оның ішінде өзге мемлекеттерге де тәуелді барлық инфрақұрылымдық және операциялық шектеулерді бір сәтте алып тастауды талап етеді. Мұндай ауқымды өсімді базалық сценарийге енгізу – көрсеткіштердің орындалмау тәуекелін әдейі мойындау деген сөз. Меніңше, бұл мәселені қайта қарау қажет.
Сонымен қатар, ҚТЖ-ның басты міндеті – транзит емес, қазақстандық компаниялардың экспорты болуы тиіс. Транзитке басымдық беру экспортты тұншықтырады. Бұл жерде темір жолдың жоспары экспортты ұлғайту жоспарымен сәйкес келмейді. Иә, транзит ҚТЖ үшін сәл арзанырақ, бірақ ел ішіндегі қосылған құнды арттырмайды. Компания өзінің қазақстандық екенін және ең алдымен отандық экспорттаушыларға сервистік компания ретінде көмектесуі керек екенін ұмытпауы тиіс. Ал мұндай сервисті мемлекет пен мемлекеттік қолдаусыз жолға қою қиын.
Президенттің әзербайжандық Silk Way үлгісінде жүк авиакомпаниясын іске қосу туралы тапсырма бергенін айтпаса да болады. Оны іске қосуға болады, әрі керек. Алайда транзитті бірден өсіру, локомотивтер сатып алу және жеке жүк авиациясын (шамалас шығындармен) қатар іске қосу – стратегиялық тұрғыда IPO-мен бір «себетке» сыймайды. Бұл жерде идеяның тым шектен шыққанын ескеріп, тіпті нақты сандарды да келтіргім келмейді.
Ең алдымен ҚТЖ-ның операциялық тұрақтылығын арттыру қажет. Егер компания құнын өсіру керек болса – алдымен Ordnung, яғни тәртіп орнату керек. Тек содан кейін ғана «Самұрық» ауыр күрсініп барып, осындай шешім үшін жауапкершілікті өз мойнына алуы тиіс.
