Фото: театрдың баспасөз қызметі
Қуыршақ театры – көпшілік үшін балалық шақтың ең жылы естеліктерімен астасқан, сырт көзге жеңіл әрі көңілді көрінетін өнер ордасы. Алайда оның ішкі әлеміне үңілген сайын бұл өнердің қаншалықты күрделі, терең және рухани жауапкершілікке толы екенін түсінесің. Мұнда әрбір қуыршақ – жай ғана зат емес, ол – актердің ішкі сезімі мен ойының көрінісі, тірі бейне сияқты өмір сүретін образ. Осындай ерекше өнер ордасында жиырма жылдан астам уақыт бойы еңбек етіп келе жатқан актер әрі режиссер Болат Момынжановпен сұхбаттасудың сәті түсті.
– Қуыршақ театрына алғаш келген сәтіңіз есіңізде ме? Сол күн сізге қандай әсер қалдырды?
– Ол күн мен үшін жай ғана жұмысқа алғаш келген сәт емес, мүлде басқа бір әлемнің есігін ашқандай ерекше бір рухани тәжірибе болды. Театрдың табалдырығын аттаған мезетте-ақ өзімді таныс емес, бірақ біртүрлі тартымды кеңістікке еніп бара жатқандай сезіндім. Бұл сезімді сөзбен дәл жеткізу қиын, өйткені ол – көзбен емес, жанмен сезілетін күй еді. Сырттай қарағанда ғимарат қарапайым, тіпті көнергендей әсер қалдыратын. Бірақ оның сыртқы қарапайымдылығы ішіндегі әлемнің тереңдігін жасырып тұрғандай еді. Ішке енген сайын мүлде басқа бір тыныс басталады: үнсіздік те, жарық та, тіпті ауа да өзгеше сезіледі. Бәрі бір-бірімен үндесіп, көрінбейтін бір өнер әлемінің заңдылығына бағынатындай.Баспалдақпен жоғары көтерілген сайын ішімдегі толқу күшейіп, жүрек соғысы баяулап, бір сәтте уақыттың өзі өзгеше ағысқа түскендей әсер берді. Алдыңнан бой көтерген биік колонналар мен салмақты, ауыр есік тек физикалық кедергі емес, символикалық өткел сияқты көрінді. Ол есіктің ар жағында мен үшін әлі беймәлім, бірақ ішкі түйсікпен сезілетін үлкен шығармашылық әлем күтіп тұрғандай еді.
Есіктен өткен сәтте жарығы сәл көмескі фойе қарсы алды. Сол көмескілік ішінде де бір жылылық бар еді — ол суық емес, керісінше, адамды баурап алатын жұмсақ тыныштық болатын. Қабырғалар, кеңістік, үнсіз қозғалыстардың өзі бір тірі организм секілді әсер қалдырды. Сол мезетте мен анық түсіндім: бұл тек жұмыс істейтін орын емес. Бұл – тіршілік ететін, дем алатын, сезінетін ерекше өнер кеңістігі. Театрдың өз жүрегі, өз ырғағы, өз тынысы бар. Ал мен сол сәтте сол жүректің соғысын алғаш рет естігендей болдым.
– Театрдағы алғашқы ұстаздарыңыз туралы айтып өтсеңіз?
– Менің алғашқы ұстазым – Сұлтанғали Шүкіров. Ол кісі сырт көзге өте қатал, тіпті кейде суықтау көрінетін тұлға болатын. Бірақ уақыт өте келе оның сол қаталдығының артында терең мейірім, өнерге деген шексіз адалдық және адамды шыңдауға бағытталған үлкен жауапкершілік жатқанын түсіндім. Ол кісі үшін театр – жай жұмыс орны емес, тәртіп пен рухтың, шеберлік пен ішкі мәдениеттің тоғысқан қасиетті кеңістігі еді. Ұстазымыз бізге ең алдымен сахнаны ойын-сауық емес, үлкен жауапкершілік пен рухани міндет ретінде қабылдауды үйретті. Оның сабақтарында әрбір ұсақ детальдың өзі маңызды болатын. Сахнаға шығу – тек рөл ойнау емес, ол көрерменге шындықты жеткізу, сендіру, әсер ету екенін үнемі еске салып отыратын.Театрдағы тәртіп өте қатаң еді. Уақыттан бір минут кешігуге болмайтын. Дайындыққа жартылай келу немесе немқұрайлы қарау деген мүлде қабылданбайтын. Әр жаттығу толық беріліп, әр қимыл саналы түрде жасалуы тиіс болатын. Сахнаға шығар алдында тіпті ең ұсақ детальға дейін ой елегінен өткізу талап етілетін: қимыл қалай басталады, көзқарас қайда бағытталады, ішкі күй қандай болуы керек – бәрі нақты сезілуі тиіс еді. Басында бұл талаптар маған тым қатал, тіпті ауыр сияқты көрінді. Кей кездері ішімнен «неге бұлай қысады?» деген ой да өткен сәттер болды. Бірақ уақыт өте келе мен бұл тәртіптің мәнін терең түсіне бастадым. Бұл – жай ғана қатаңдық емес, бұл – өнерге деген ең биік деңгейдегі құрмет екен. Себебі шынайы өнер кездейсоқтықты көтермейді, ол дайындықты, тәртіпті және ішкі тазалықты талап етеді. Сол ұстаздың берген тәрбиесі мені біртіндеп өзгертті. Ол тек актерлік шеберлікті емес, жалпы өмірге деген көзқарасты да қалыптастырды. Жауапкершілік, ұқыптылық, еңбекке адалдық сияқты қасиеттер менің бойыма сол кезеңде сіңді. Кейін түсіндім: сахнадағы тәртіп – адамның өміріндегі тәртіппен тікелей байланысты екен. Сол себепті Сұлтанғали Шүкіров мен үшін тек ұстаз ғана емес, өнер жолындағы бағыт беруші, ішкі мәдениетімді қалыптастырған тұлға болып қалды.
– Бастапқыда драма актері болуды мақсат еткен екенсіз. Қуыршақ театрына қалай келдіңіз?
– Иә, мен өзімді бастапқыда тек драма сахнасында, тірі кейіпкерлермен, үлкен эмоция мен кең тынысты образдар арасында елестететінмін. Ішімде соған деген айқын бір арман, сахнаға деген өзімдік түсінік болатын. Мен үшін актерлік өнер – адамның жан дүниесін ашық, тікелей, сөзбен де, үнмен де толық жеткізу мүмкіндігі сияқты көрінетін. Бірақ өмір жолы әрдайым біздің жоспармен жүре бермейді екен. Сол кезеңде театрда драма бөлімі болмағандықтан, мені қуыршақ театры бағытына қарай бұрды. Ол сәтте бұл шешім мен үшін оңай қабылданған жоқ. Керісінше, ішімде бір сәтке болса да белгісіздік, тіпті аздап өкінішке ұқсас сезім пайда болды. Себебі мен өзімді басқа жолға дайындалып жүргендей сезінетінмін. Бастапқыда бұл жағдайды ішкі қарсылықпен қабылдадым. «Мен басқа нәрсені қалаған едім» деген ой жиі мазалады. Өз арманымнан алыстап кеткендей көрінді. Қуыршақ театры маған сол кезде толық ашыла қоймаған, тіпті жат әлем сияқты әсер берген еді. Алайда уақыт өте келе, сол алғашқы түсінбеушілік біртіндеп басқа бір түсінікке айналды. Мен байқай бастадым: кейде адам өзі таңдадым деп ойлаған жолдан емес, өмірдің өзі көрсеткен жолдан шынайы орнын табады екен. Сол бағыт бастапқыда жат көрінсе де, уақыт өте келе дәл сол жол сенің ішкі табиғатыңмен үндесіп кетуі мүмкін. Кейіннен мен қуыршақ театрының өз алдына бөлек әлем екенін, оның да терең философиясы мен күрделі актерлік табиғаты бар екенін түсіндім. Бұл өнерде де сезім бар, ой бар, шынайылық бар. Тек оны жеткізу тәсілі өзгеше. Сол айырмашылықты қабылдаған сәттен бастап менің көзқарасым да өзгерді.
– Қуыршақ театрына бейімделу сіз үшін қаншалықты қиын болды?
– Өте қиын болды. Сырт көзге бұл жеңіл өнер сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде ол өте нәзік және күрделі жүйе. Сен тек қуыршақты қозғалтып қана қоймайсың, сен оған ішкі өмір бересің. Оның жүрісі, тынысы, мінезі – бәрі актердің сезімінен туады. Алғашында мен бұл өнердің тереңдігін толық түсінбедім. Бірақ уақыт өте келе қуыршақпен жұмыс істеу – адамның ішкі әлемін ашатын ерекше процесс екенін ұқтым.
– «Қуыршақ мені таңдады» деген сөзіңізді қалай түсіндіресіз?
– Бұл сөздің астарында үлкен өмірлік тәжірибе жатыр. Мен бұл мамандықты әдейі таңдадым деп айта алмаймын. Бірақ осы өнер мені өзіне тартып әкетті.
Кейде адам бір нәрсені табуға тырысады, бірақ таба алмайды. Ал кейде сол нәрсе адамның өміріне өзі келеді. Мен үшін қуыршақ театры – дәл сондай тағдырлық кездесу.
– Режиссерлікке қалай келдіңіз?
– Уақыт өте келе мен үшін тек актер болу жеткіліксіз екенін анық сезіне бастадым. Бұрын мен сахнаға шығып, берілген рөлді барынша шынайы сомдау – актердің басты міндеті деп қабылдайтынмын. Бірақ тәжірибе жинақтала келе, ішімде бір жаңа сұрақ пайда болды: «Ал мен тек берілген шеңбердің ішінде ғана қалғым келе ме, әлде өз ойымды, өз көзқарасымды тұтас сахна арқылы жеткізгім келе ме?» Сол ішкі ізденіс мені біртіндеп жаңа деңгейге алып келді. Мен тек кейіпкердің тағдырын ойнаумен шектелгім келмейтінімді түсіндім. Кейіпкердің артындағы ойды, қойылымның тұтас идеясын, көрерменге берілетін терең мағынаны өзім құрастырғым келді. Яғни тек орындаушы емес, сол әлемді жасаушылардың бірі болуға деген ішкі қажеттілік оянды. Осылайша режиссураға деген қызығушылығым пайда болды.Бірте-бірте мен режиссураны тек техникалық немесе ұйымдастырушылық процесс ретінде емес, нағыз шығармашылық философия ретінде қабылдай бастадым. Режиссура – бұл тек сахнада кім қайда тұратынын немесе қандай қимыл жасайтынын анықтау емес. Бұл – тұтас бір әлемді құру өнері. Режиссер оқиғаның сыртқы формасын ғана емес, оның ішкі тынысын да жасайды. Ол көрерменнің тек көзін емес, жүрегін де басқарады. Себебі жақсы қойылым тек сюжетпен өлшенбейді. Ол көрерменде қандай сезім қалдырды, қандай ой тудырды, қандай ішкі сұрақ оятты – бастысы осы. Режиссер осының бәрін алдын ала сезіп, соған бағыттай білуі керек. Ол тек сахнаны емес, көрерменнің эмоциялық кеңістігін де қалыптастырады. Сол себепті мен үшін режиссура – жауапкершілігі өте жоғары, бірақ сонымен бірге шексіз шығармашылық еркіндік беретін ерекше өнер саласы болып қалыптасты.
– «Етік киген мысық» спектаклі сіз үшін?
– Бұл менің шығармашылық жолымдағы өте маңызды, тіпті бетбұрысты кезең болды деп айта аламын. Сол қойылыммен жұмыс істеу барысында мен сахнаны тек жеке көріністердің жиынтығы ретінде емес, бір-бірімен тығыз байланысқан тұтас тірі жүйе ретінде қабылдауды үйрендім. Бұрын мен үшін сахна – актердің ойыны, рөлдің дамуы болса, кейін оның артында әлдеқайда үлкен құрылым, ішкі логика және нәзік үйлесім жататынын түсіне бастадым.
Әр детальдың өз орны бар екенін, әр қозғалыс пен әр паузаның да мағына беретінін байқадым. Бір қарағанда ұсақ көрінетін шешімнің өзі бүкіл қойылымның атмосферасын өзгертіп жібере алатынын сезіндім. Осылайша сахнаға деген көзқарасым кеңейіп, мен оны тек көрініс емес, тұтас организм ретінде көре бастадым.Режиссер ретінде сен тек оқиғаның желісін құрастырып қана қоймайсың. Сен сол оқиға арқылы көрерменнің ішкі әлеміне әсер етесің, оның сезімін оятасың, кейде ойландырасың, кейде ішкі толқынысын тереңдетесің. Яғни сен тек сахнадағы әрекетті емес, көрерменнің ішкі қабылдауын да бағыттайсың.
– Режиссер мен актердің айырмашылығы неде?
– Актер – бір бейнеде өмір сүреді. Ал режиссер сол бейнелердің барлығын біріктіріп, тұтас әлем жасайды. Режиссер – тек шығармашылық адам емес, ол – ойшыл, психолог, ұйымдастырушы және қиял иесі.
– Театр мен киноның айырмашылығы қандай?
– Кинода қателессең, қайта түсіруге болады. Ал театрда ондай мүмкіндік жоқ. Сахнада бәрі бір рет қана өтеді. Сол себепті театр – ең шынайы өнер түрлерінің бірі.
– Театрдағы «бір дубль» қағидасы сізге не үйретті?
– Бұл қағида маған үлкен жауапкершілік үйретті. Сахнаға шыққан сәтте сенің барлық білімің, тәжірибең, сезімің бір мезетте сыналады.
– Өнер мен отбасы арасындағы тепе-теңдікті қалай сақтайсыз?
– Бұл – кез келген өнер адамы үшін ең нәзік әрі ең күрделі тақырыптардың бірі. Өйткені сырт көзге шығармашылық өмір тек сахна, көрермен және шабыт сияқты көрінгенімен, оның артында үлкен жауапкершілік пен тұрақты қозғалыс жатыр. Гастрольдер, ұзақ сапарлар, тығыз кесте – мұның бәрі өнердің ажырамас бөлігі. Соның салдарынан отбасынан жиі алыстауға, жақын адамдармен уақытты шектеулі түрде өткізуге тура келетін сәттер де болады.Әрине, бастапқы кезеңде бұл оңай қабылданбайды. Себебі адам жүрегі үшін отбасы – ең маңызды тірек. Сол себепті арақашықтық кейде ішкі сағынышты, кейде аздап кінә сезімін де тудыруы мүмкін. Бірақ бұл – өнер жолын таңдаған адамның өмірлік шындығы. Уақыт өте келе адам мұндай жағдаймен өмір сүрудің өз жолын табады. Ішкі тепе-теңдік бірден қалыптаспайды, ол тәжірибемен, түсінікпен, уақытпен бірге келеді. Біртіндеп сен өнер мен отбасыны бір-біріне қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын екі маңызды әлем ретінде қабылдай бастайсың.
– Қуыршақ театрының қазіргі қоғамдағы орны қандай?
– Бұл өнерді тек балаларға арналған жеңіл ойын-сауық ретінде қарастыру – оның шынайы табиғатын тарылтып жіберу болар еді. Шын мәнінде, қуыршақ театры – адамның ішкі әлеміне терең әсер ететін, ойға жетелейтін және рухани тұрғыдан байытатын үлкен өнер кеңістігі. Сахнадағы қуыршақтар арқылы айтылатын оқиға сырттай қарапайым көрінгенімен, оның астарында әрдайым терең мағына жатады. Ол адамды тек күлдіріп немесе қызықтырып қана қоймайды, сонымен қатар ішкі сезімін оятады, өмірге деген көзқарасын өзгертуге ықпал етеді. Кейде бір ғана шағын сахналық көрініс адамның ұзақ уақыт бойы ойланбаған сұрағын қайта қозғап жіберуі мүмкін. Бұл өнердің ерекшелігі – оның тікелей емес, символдық тілмен сөйлеуінде. Яғни көрерменге дайын ойды күштеп таңбайды, керісінше, оны ойлануға, өз қорытындысын жасауға жетелейді. Сол арқылы әр адам қойылымды өз деңгейінде, өз өмірлік тәжірибесіне сай қабылдайды. Сондықтан қуыршақ театры – тек балалардың қиялын дамытатын орта емес, ол кез келген жастағы көрерменнің ішкі әлемін қозғайтын, рухани ой салатын, адамды өзімен-өзі бетпе-бет кездестіретін ерекше өнер түрі.
– Жас өнерпаздарға қандай кеңес берер едіңіз?
– Ең бастысы – шынайы сүйіспеншілік пен еңбек. Өнерді жүрекпен сезінбесең, бұл жолда ұзақ жүру өте қиын. Себебі сахна сырт көзге әдемі көрінгенімен, оның артында үлкен тер төгіс, үздіксіз ізденіс және ішкі тәртіп жатыр. Нағыз өнер адамын алға жетелейтін нәрсе – атақ та, сыртқы әсер де емес, сол іске деген адалдық пен күн сайынғы еңбегі. Уақыт өте келе түсінесің: шабыт келіп-кетеді, ал сүйіспеншілік пен еңбек қана адамды ұстап тұрады. Сондықтан сахнада да, өмірде де шынайылық пен табандылық – ең басты тірек.
Шұғыла Асқарбек
Темірбек Жүргенов атындағы ҚазҰӨА
«Кинотеледраматургия» мамандығының 2 курс студенті
